پیام شمارة ۲۵۵

یاران همراه!

برخی از مطبوعات معتبر جهانی در روزهای گذشته به انتشار لیستی از پانصد دانشگاه برتر دنیا مبادرت ورزیدند که طبق معمول، بسیاری از دانشگاه‏های آمریکائی گوی سبقت را از سایر رقبای خود ربودند ولی اثری از هیچ‏کدام از دانشگاه‏های ایرانی در میان آن‏ها نبود. 

اینجا کلیک کنید

 ده دانشگاه برتر دنیا به‏ترتیب عبارتند از: ۱- دانشگاه هاروارد (آمریکا)، ۲- دانشگاه کمبریج (انگلستان)، ۳- دانشگاه استانفورد (آمریکا)، ۴- دانشگاه برکلی (آمریکا)، ۵- انستیتو تکنولوژی ماساچوست MIT (آمریکا)، ۶- انستیتو تکنولوژی کالیفرنیا (آمریکا)، ۷- دانشگاه کلمبیا (آمریکا)، ۸- دانشگاه پرینستون (آمریکا)، ۹- دانشگاه شیکاگو (آمریکا) و ۱۰- دانشگاه آکسفورد (انگلستان). در میان صد دانشگاه برتر دنیا، کشور ژاپن با دراختیارداشتن ۵ دانشگاه میان کشورهای آسیائی، رتبة نخست را کسب کرد ولی سایر کشورهای آسیائی از جایگاهی برخوردار نبودند. نگاهی اجمالی به لیست برترین‏ها نشان می‏دهد که سنگاپور در میان رتبه‏‏های ۱۰۰ الی ۱۵۰، کشورهای تایوان، کرة جنوبی و چین درمیان رتبه‏‏های ۱۵۱ الی ۲۰۰، کشورهای هنگ‏کنگ، کرة جنوبی و چین درمیان رتبه‏‏های ۲۰۱ الی ۳۰۰، کشورهای هنگ‏کنگ، چین، هند، ژاپن، کرة جنوبی و تایوان درمیان رتبه‏‏های ۳۰۱ الی ۴۰۰ و بالاخره، دانشگاه‏های مصر، کرة جنوبی، هند، چین، ژاپن، کرة جنوبی و تایوان درمیان رتبه‏‏های ۴۰۱ الی ۵۰۰ دانشگاه‏های برتر دنیا قرار دارند، درحالی‏که متأسفانه نامی از هیچ‏کدام از دانشگاه‏های ایران در لیست مزبور به‏چشم نمی‏خورد. چرا؟

در دیداری که اواخر هفتة گذشته، تعدادی از اعضای علمی دانشگاه‏ها با آیت‏الله سیدعلی خامنه‏ای داشتند، آن‏ها به موضوعاتی اشاره کردند که خلاصه‏ای از مهم‏ترین نکات مطرح‏شده، به‏قرار زیراند:

- -ضرورت سرمايه‌گذاری مادی ومعنوی در رشته‏های علوم انسانی و اجتماعی وتوجه بيشتر به آن‏ها در دانشگاه‏ها به‏عنوان مبنای رشد و توسعة علوم ديگر؛

-- توجه كافی به زيرساخت‏های علمی و پژوهشی و تهية نقشه جامع علمی كشور؛

-- ضرورت تبديل پژوهش به گفتمان جاری درمراكز علمی؛ 

-- توجه عملی قوای سه‏گانه و برنامه‏ريزان و مجريان به آرمان‏های علمی ملی، مانند: توليد علم، نهضت نرم‏افزاری و نظريه‏پردازی در علوم پايه؛

-- مديريت صحيح ظرفيت‏ها و استعدادهای متراكم موجود در كشور برای ايجاد زمينه جهش علمی؛

-- ضرورت عمق‏يافتن حركت علمی كشور به‏موازات افزايش شتاب كمی؛

-- تدوين برنامه راهبردی مراكز مختلف علمی درچارچوب سند چشم‏انداز برنامة ۲۰ساله؛

-- ارتباط قوی‏‌تر دانشگاه‏ها و مراكز تحقيقاتی با دستگاه‏ها و مراكز اجرايی برای كاهش فاصلة علم و اجرا؛

-- سرمايه‌گذاری ويژه درعرصه فناوری‏‏های نوين؛

-- ضرورت تعامل "متخصصان علمی، دينی و حقوقی" برای حل برخی مسايل موجود در زمينه‌های خاص پزشكی؛

-- شكوفايی استعدادهای جوان در طرح‏های بديع علمی مانند سلول‏های بنيادی، درمان ضايعات نخاعی و شبيه‌سازی حيوانی؛

-- ضرورت ارتباط كامل مراكز پژوهشی و علمی با يكديگر برای پرهيز از موازی‏‏كاری؛

-- برنامه‌ريزی برای ارتقای كيفی دانشگاه‏های كشور و دستيابی آن‏ها به سطوح اول دانشگاهی جهان؛

-- تفويض اختيارات لازم به دانشگاه‏ها برای جذب همة استعدادها و نخبگان؛

-- ضرورت توجه بيشتر به دانشگاه پيام نور؛

-- حمايت مادی و معنوی از پارك‏های علم و فناوری؛

-- مديريت صحيح برای ايجاد فضای پرنشاط علمی در مراكز دانشگاهی و تحقيقاتی؛

-- پرهيز از معيارهای غيرعلمی و شخصی در انتخاب مديران و تقسيم بودجه و امكانات؛

-- توجه كافی به علوم پايه و تقويت گروه‏های زبان و ادبيات فارسی در دانشگاه‏های داخل و خارج از كشور.

به‏نظر می‏رسد درحالی‏که نکات فوق هرکدام می‏توانند در تعمیق و گسترش کیفیت علوم دانشگاهی مفید باشند، اما کافی نیستند. در همین رابطه، مواردی که آيت‏الله خامنه‌ای در این دیدار بر آن‏ها تأکید داشتند، می‏توانند در "شكستن مرزهای كنونی علم  و رسيدن به جايگاه اول علمی جهان در ۵۰ سال آينده"، "آرمانی تحقق‏يافتنی" به‏حساب آیند. این موارد عبارتند از: "باور به توانايی ملی و استعداد ايرانی"، "برنامه‏ريزی برای استفاده صحيح از امكانات و استعدادهای طبيعي كشور" ...... "شجاعت علمی"، "نوآوری"، "اعتماد به‏نفس شخصی و ملی"، "پركاری" و "پرهيز از نگاه تقليدی به پيشرفت‏های علمی غرب". به‏طور یقین اگر موارد فوق سرلوحة فعالیت‏های علمی در مراکز آکادمیک قرار گیرند، می‏توانند نویدبخش قرارگرفتن ایران میان کشورهای صاحب علم و فن‏آوری باشد، اما متأسفانه باید گفت که فضای حاکم بر دانشگاه‏های ایران، ویژگی‏های فوق برای اساتید و فعالیت‏های علمی‏اشان را برنمی‏تابد و همان "نگاه تقلیدی به پیشرفت‏های علمی غرب" که در بیانات مورد تقبیح قرار گرفت، حاکم است. برای توضیح بیشتر پیرامون ادعای فوق، به نقل خاطره‏ای که به‏دفعات خود و احیاناً سایر همکاران دانشگاهی با آن مواجه بوده‏اند، بسنده می‏کنم. اخیراً کتابی را تحت عنوان: "خصوصی‏سازی" به زیر چاپ بردم. این کتاب قریب "سه سال" در معرض داوری قرار داشت که عمده اشکالاتی که بر نسخة اولیه وارد شده بود، مخالفت با اظهارنظرهای شخصی و بیان مشاهدات و تجربیاتی بود که طی سالیان متمادی در صحنه‏های اجرائی شاهد آن‏ها بودم و در لابلای کتاب سعی می‏کردم تا از آن تجربیات، مدل مناسبی را برای اقتصاد ایران تبیین کنم. داوران توصیه می‏کردند که چنین تجربیاتی، از "مبنای علمی مرسوم" برخوردار نیستند و تا زمانی‏که به حذف تمامی آن‏ها و جایگزین کردنشان با "نظریه‏های مرسوم" مبادرت نورزیدم، کتاب مجوز چاپ پیدا نکرد! همین اتفاق را در نگارش برخی از مقالاتی که می‏خواستم در مجلات علمی- پژوهشی داخلی به‏چاپ برسانم، شاهد بودم، بدین‏صورت داوران مقاله‏هایم که آن‏ها نیز از اساتید دانشگاهی هستند، از بیان تجربه‏ها و مشاهده‏های شخصی یک "استاد دانشگاه" در نوشته‏های علمی (که قریب بیست سال در دانشگاه‏های معتبر دنیا به تدریس و پژوهش مشغول بوده و در محیط‏های اجرائی تجربیات فراوانی کسب کرده است و هر کلامش می‏تواند بیان نظریه‏ای علمی باشد)، خشنود نبودند و بنابراین کتاب‏ها و مقاله‏هائی امکان چاپ پیدا می‏کنند که، "تکراری" از نظریه‏های مرسوم و حداکثر تخمینی از همان مدل‏ها باشند. بدین‏سان، تجربة شخصی‏ام اذعان می‏دارد که در محیط‏های دانشگاهی، استاد دانشگاه نمی‏تواند اصرار بر "باور به توانايی ملی و استعداد ايرانی"، "شجاعت علمی"، "اعتماد به‏نفس شخصی و ملی" و "نوآوری" کند، بالعکس مجبور است که برای ارائة پژوهش‏ها و تلاش‏های علمی‏اش، "نگاهی تقلیدی به پیشرفت‏های علمی غرب" داشته باشد تا بلکه بتواند در محیط‏های دانشگاهی ایران موفق باشد. این درحالی است که اکثر نظریه‏پردازی‏ها و پیشرفت‏های علمی در غرب، حاصل تجربیات و مشاهدات اساتید دانشگاهی همان کشورهاست که بعدها به‏صورت نظریه‏های علمی در کتاب‏های دانشگاهی منعکس شده‏اند. حال چرا اساتید ایرانی بالخصوص در حوزه‏های علوم انسانی و اجتماعی کمتر می‏توانند بر مشاهدات و تجربیات خود تکیه کنند، همان سؤالی است که شاید جواب آن در فقدان حضور دانشگاه‏های ایرانی میان دانشگاه‏های برتر دنیا، نهفته باشد.

همیشه سبز و آفتابی باشید.