موضوع: چهارشنبه ششم شهریور 1387

براي نجات آدمي از گرداب و وسوسه‏هاي تمام ناشدني دنيا، بايد نگرش فقر و عشق را توسعه داده، بذرش را در اعماق وجود كاشته، آبياري و مراقبت كرد تا سرانجام، محصول آرامش و رستگاري از آن برداشت نمود. يكي از روش‏هاي مؤثر گسترش چنين انديشه‏اي، نگارش و به تحريردرآوردن هنرمندانة مظاهر و جلوه‏هاي فقر و عشق بوده كه كاري است بس سترگ و اگر كلام خدا و معصوم به ياري نيايند، كمتر كسي موفق به انجام تمام و كمال آن خواهد شد.

از طرفي اما، يکي از نگراني‏هاي دائمي عاشقِ منتظر خورشيد اين‏ست که نتواند به‏درستي واژه‏هاي فقر و عشق را به تصوير درآورده و از همه مهمتر، افکارش نتوانند در شعاعي مورد انتظار، بازتاب پيدا کرده، تن و روان تشنگان و خستگان در راه را آسوده و سيراب كند.

بيهودگي است اگر افکار و آثار نويسندة عاشق، در ميان انبوهي از کلمات و واژگان که روزانه توليد مي‏شوند و مخاطبان خاص‏شان را پيدا مي‏کنند، ناپديد شوند، چون "نبودن" بهتر از "گم‏شدن" است و "مرگ" افضل از "بيهودگي".

حضور معني‏دار کلمات عاشق منتظر نزد مخاطبانش سرشار از جلوه و خواستني وصف‏ناشدني است، اگر کلمه‏هاي رقصان و طناز مخاطبش را نيابد، مثل آبي زلال و گوارا مي‏ماند که در گودالي بماند و پس از مدتي کوتاه، "يکنواختي" سبب تعفن و تيره‏شدن آن شود؛ پس "کلمه" را يکنواختي زيبنده نباشد که حکم مرگ نويسنده‏اش را توشيح مي‏کند.

اما عاشق منتظر خورشيد، بايد مدام از آمدن خورشيد،‌ جلوه‏هاي تمام ناشدني عشق و عظمت فقر بنويسد و کلمات را موم افکارش ساخته، از آن‏ها  زيباترين و تأثيرگذارترين واژگان و عبارات را بيافريند تا زنده بماند، بنابراين راز حيات نويسندة‌ عاشق و حضورش در دل و افکار مخاطبانش، در اجتناب از يکنواختي است.

براي آن‏که کلمات از يکنواختي خارج شوند، بايد دنيايي سرشار از سازندگي، مسؤوليت، بينشي جهت‏يابي شده، رسالتي اجتماعي و تاريخي و فرهنگي، اميد، علم، معرفت، شعور، دوست‏داشتن، خودآگاهي ملي- فرهنگي- ديني- اجتماعي- انساني و حتي طبقاتي و قومي طراحي کرده و چنين دنيايي را با نگرش فقر و عشق آشتي دهد. چراكه رهرو آزادانديش معتقد است دنيايي با مسؤوليت و سازندگي و ديگر مؤلفه‏هاي پويايي همراه است كه سكانش در دستان باتدبير فقر و عشق باشد و با چنين نگرشي هدايت شود، وگرنه پس از مدتي به پوچي و سردرگمي و بن‏بست خواهد رسيد.

عاشق منتظر مي‏خواهد کتابي از افکارش برجاي گذارد که سراسر، حرکت و پويايي و شعور و سازندگي و طراوت باشد و به‏تعبيرِ "سهراب سپهري":

"و نخوانيم کتابي که در آن باد نمي‏آيد

و کتابي که در آن پوست شبنم تر نيست

و کتابي که در آن ياخته‏ها بي‏بعدند."

اما همين كتاب بايد با نور عشق روشن شود و صفحاتش بوي وارستگي، فقر يا بي‏نيازي به‏غير را بدهند، وگرنه ظلمت و سياهي بر آن چنگ خواهد انداخت و جلوه‏هاي زيبايي و طراوتش را از بين مي‏برد. به‏عبارت ديگر، زبان نويسندة‌ عاشق بايد زبان مردمش باشد و اگر نتواند با زبان حال مردمش بنويسد و افکارش را بيان کند، بيهودگي و يکنواختي به سراغش خواهد آمد و حتي اگر در تاريخ گم نشود، از او و آثارش به نيکي ياد نخواهند کرد.

"ماري آنتوانت" از نويسندگان تواناي فرانسه بود و آثارش را بسياري از فرانسوي‏ها مي‏شناختند، اما "عاشق" نبود و زبان حال مردمش را نمي‏دانست و در دنياي اشرافي خويش مي‏زيست. در کوران اغتشاشات که ملت فرانسه انقلابي فراگير را تدارک مي‏ديد، وقتي شنيد که بسياري از مردم "نان" ندارند و از گرسنگي تلف مي‏شوند، با تعجب پرسيد که چرا آن‏ها "بيسکويت و شکلات" نمي‏خورند تا زنده بمانند!

اگر نويسنده، زبان مردمش را نداند، مثل آن سياست‏مداري مي‏شود که نمايندة مردم است و به زبان آن‏ها تکلم مي‏کند، اما حرف آن‏ها را نمي‏فهمد که امثال‏شان در اقصاء نقاط دنيا از جمله ايران، فراونند.

در حکومت محمدرضا شاه، "کديور" نمايندة مشهد در مجلس شوراي ملي بود. براي سرکشي و اطلاع از وضعيت مردم به حوزة انتخابيه‏اش رفته، وقتي عدة زيادي از مردم، شکايت از گراني و کمبود ارزاق عمومي و مشکلات فراوان معيشتي مي‏کنند، براي آن‏که با مردم همدردي کرده باشد، در پاسخ اظهار مي‏دارد:

"واقعاً عجيب است، وضع ارزاق سرسام‏آور شده است؛ همين دو سه سال پيش وقتي يک بطري شامپاني يا ويسکي يا جين سه ستارة فرانسوي، آمريکايي يا انگليسي برايمان مي‏آوردند با خوراک مفصل و حتي کباب غاز سرخ شده در شراب، هر نفر حسابش مي‏شد دويست و حداکثر اگر مي‏خواست اجحاف هم بکند، دويست و پنجاه تومان. اما حالا يک ليوان مشروب خارجي با غذاي معمولي مثل جوجه‏کباب يا شاتوبريان مي‏خوري، مي‏بيني بيش از صد تا دويست تومان مي‏شود و براي همين است که همة مردم، ته دلشان اعتراض دارند!" و "دکتر شريعتي" در بيان وضعيت اين دو زبان متفاوت كه از دنياي دو نويسنده متفاوت كه يكي عاشق منتظر است و ديگري منتظر هوس‏باز، به شيوايي مي‏گويد:

"مي‏بينيد که هر دو به زبان محاورة فارسي حرف مي‏زنند، اما روي دو موج! هردو يک نوع کلمات را به‏کار مي‏برند، اما معني و احساس و روح هر کلمه‏اي در ذهن دو نفري که به دو طبقة اجتماعي و دو جو فرهنگي و روحي وابسته‏اند، دو تا است.

"اي بسا هند و ترک همزبان

وي بسا دو ترک چون بيگانگان!"

اگر نويسنده زبان حال مردمش را نداند و با مشکلات، آلام، سختي‏ها، دردها و حتي شادي‏هاي آن‏ها مأنوس و آشنا نباشد، به يکنواختي و بيهودگي دچار شده، هرگز به نشئة بيداري نرسيده، در كوير زندگي براي هميشه مانده و همان‏جا دچار يكنواختي و مرگ تدريجي مي‏شود.

چنان‏چه سياست‏مداران و رهبراني هم که زبان حال مردم را نمي‏فهمند، حتي اگر به کسوت آن‏ها درآيند، مرگ مختومي پيش‏رو خواهند داشت و در كوير زندگي يكه و تنها مي‏ميرند و اگر هم نامي از خود برجاي گذارند، نام نيكي نخواهد بود.

زبان حال مردم كه وسيلة‌ گذر از كوير زندگي است اما، زبان "فقر و عشق" است که نويسنده بايد با آن سخن بگويد و تفکر کند، زباني که در طول قرون و اعصار با همة ملت‏ها همراه بوده و توانسته نويسندگان بزرگي را در دامان خود بپروراند.

زباني که فلسفة تاريخ بشر، تحولات اجتماعي- سياسي و حقايق تاريخي‏اي را که "ريمون آرون" از آن به "ابعاد وجدان تاريخي" ياد مي‏کند، تفسير و تحليل مي‏کند.

حقايق تاريخي‏اي که با زبان فقر و عشق تفسير مي‏شوند، راه خطا نمي‏روند و به‏درستي، ابعاد روشني از وجدان تاريخي را معلوم مي‏کند که ملت‏ها پايه‏گذار آنند و علاوه بر اديان الهي که به‏روشني مسؤوليت اجتماعي و سير تاريخي بشر را ترسيم کرده‏اند، مکاتب مختلف "اومانيسم" در تمامي شاخه‏ها از جمله: روان‏شناسي و جامعه‏شناسي تلاش فراوان کرده‏اند بلکه گوشه‏اي از ابعاد آن‏را تفسير و تأويل کنند تا آن‏ها نيز سهمي براي نجات بشر از كوير زندگي داشته باشند.

٭

"گوش كن از درد مي‏گويم سخن

چيست غير از درد مردم درد من

درد مردم چيست غير از درد عشق

آفرين بر عشق و دستاورد عشق

درد عشق آبستن بيداري است

انقلاب مست در هشياري است"- احمد عزيزي

اين‏چنين است کساني‏که با زبان فقر و عشق آشنايي ندارند، همچون "ولتر" که مي‏خواست در کار آفرينش دخالت کند و علت بدي‏ها را مشيت الهي مي‏دانست و در جواب پرسش مدام خود که: کيستم؟ کجا هستم؟ به کجا مي‏روم؟ از کجا آمده‏ام؟" مي‏گويد:

"ذره‏يي بي‏مقدار و محکوم به درد و رنج؛

بر روي توده‏يي از گل و لاي

که سرنوشت، او را به بازي گرفته

و ديو مرگ در کمين جانش نشسته است."

يعني، او خود را محكوم به ماندن و فناشدن در كوير زندگي مي‏ديد و راه نجاتي براي گذر از آن‏را براي خود نمي‏يافت. اما در مقابل، "روسو" فيلسوف هم‏عصرش که با فقر آشنايي داشت و با عشق در ارتباط بود، در جوابش مي‏نويسد:

"بهتر است به جاي سرودن اشعاري در مذمت زندگي، يا اشعاري که موجب سستي معتقدات مردم مي‏شود، به نوشتن کتابي دربارة وظايف اجتماعي مردم بپردازيد و آنان را به اطاعت از اصول اخلاقي برانگيزيد." به‏عبارت ديگر، روسو راز گذر از كوير را، تن دادن به آن‏دسته از وظايف اجتماعي مي‏دانست كه زبان حال مردم را به‏خوبي بازگو كرده و راه نجات آن‏ها را نشان دهد.

نويسنده‏اي که نگران وظايف اجتماعي،‌ رفاه، معنويت و آزادگي مردم باشد، قادر به فهم فقر است و زماني که مردم را به اصول اخلاقي ترغيب مي‏کند، با عشق ممزوج شده، از بيهودگي و يکنواختي فاصله گرفته، مي‏تواند اميدوار باشد که نوشته‏هايش براي مخاطبان، "دم‏دستي" نشوند و افکارش در شعاعي بلند و فراگير، بازتاب پيدا کرده و بنابراين، باور خواهد كرد که آثارش حتي در ميان انبوهي از کلمات و واژگان که روزانه توليد مي‏شوند، ناپديد نمي‏شوند، پس هميشه "ماندگار" شده و گم نخواهند شد.

اوج چنين انديشه‏اي را در آثار انديشمندان، دانشمندان، روشنفکران، هنرمندان، مصلحان، رهبران و بزرگان ديني و سرانجام، امامان و پيامبران مي‏توان مشاهده کرد كه همگي عاشقان منتظري هستند براي اصلاح اوضاع بشر و نشان دادن راهي براي خلاصي از تشنگي كوير.

مصاديق و نمونه‏ها فراوانند. براي مثال در نوشته‏هاي مولاي متقيان، سراسر شيدايي و سازندگي و حرکت و پويايي و شعور و طراوت موج مي‏زند که حتي غيرمسلمانان را به حيرت و تحسين واداشته است، چراکه وقتي سخن و کلمه از فقر و عشق برمي‏خيزد، مرز ديني و عقيدتي و فکري و نژادي و قومي نمي‏شناسد و بر دل و روح تک‏تک آحاد مردم مي‏نشيند. 

تمامي حرف‏ها و کلمات امام علي (ع) سرماية بشريت‏‏اند، چراکه تک‏تک واژگان، فقر و عشق را به‏تصوير مي‏کشند تا انسان خود را تنها نيازمند خالق هستي دانسته، او را معبود و معشوق خود به‏حساب آورده و به‏طور طبيعي چنين انديشه‏اي كه در قالب كلمات جاودانه بيان شده‏اند، هرگز سر به ابتذال دنيا فرود نمي‏آورند.

حرف‏هاي سوزندة امام، سرماية دل تمامي صلح‏دوستان و عاشقان و فقرا و آزاديخواهان جهان است که هرگز در مقابل کژي‏هاي دنيا آرام نمي‏گيرند، اما روح را مي‏سوزانند و دل را از درون به آتش مي‏‏کشانند.

مخاطب کلمات و حرف‏هاي امام، مأواکنندگان کاخ‏هاي سبز و مرمر نيست که صاحبان کفش‏هاي وصله‏دار عاشقان و آزاديخواهاني است که نان دين و مردم را نمي‏‏خورند، ژست دين و روشنفکري نمي‏‏گيرند، حرف دين را براي اقتدار دنيا نمي‏‏زنند، امّا غصة انسان‏هاي محروم را در دل مي‏‏کارند.

کلمات و حرف‏هاي مولاي متقيان در اوج تنهايي و دلتنگي آزادي‏‏خواهان جهان، مرحمي بر دل‏هاي سوزان کوخ‏نشينان است و شمشير برنده‏اي بر قلب چرکين ضحاکان کاخ نشين. پس هرگز به يکنواختي و بيهودگي دچار نمي‏شوند و در دل تاريخ، پاينده و زنده باقي خواهند ماند.

اوج و شکوه کلمات، در روز "غدير" در بيانات رسول‏الله متجلي شد و حرف‏هاي غدير را آن‏چنان در لالة گوش‏ تاريخ زمزمه کرد که قلب تمامي فقرا و عاشقان در طول تاريخ، آرام گرفت، تنهائي و دلتنگي‏هايشان را جلا داد و روحشان را با آرامشي که در روح بلند مولاي متقيان موج مي‏‏زند، به‏پرواز درآورد.

"حرف‏هاي غدير" جاودانة تاريخ باقي خواهند ماند و بر عاشقانش، هميشه مبارک و ميمون است.

مكتب غدير، مكتب فقر و عشق است و بي‏مناسبت نيست كه استاد مطهري در كتاب "جاذبه و دافعه علي" در تبيين مكتب تشيع در فصل دوم مي‏نويسد:

"از بزرگترين امتيازات شيعه بر ساير مذاهب اين است كه پايه و زيربناي اصلي آن محبت است. از زمان شخص نبي اكرم(ص) كه اين مكتب پايه‏گذاري شده، زمزمة محبت و دوستي بوده است. مكتب اميرالمؤمنين (ع) مكتب عشق و محبت است. عنصر محبت در تشيع دخالت كامل دارد. تاريخ تشيع با نام شيفتگان شيدايان و عاشقان توأم است. از اين‏رو تشيع مذهب عشق و شيفتگي است."

٭

بايد بنويسم هر روز و شب را

تا جوهر قلم

پاک کند گرد و غبار افکارم را.

٭

منزلتي نيست دل را

گر ننشيند دست کلمه

بر شانه‏هاي ذهن

و در گوش افکار

با عشوة قلم

نگويد اسرار نهان را.

٭

مهجورست دل

گر نباشد قلم

تا تصوير دل کند کلمه را.

٭

و تنهايي، بي‏انتها

گر نباشد عشق

تا مأواي کلمه کند، دل را.

٭

گر نباشد قلم

پنجرة افکار

غبارآلوده ست

و خانه ابري

و مسير فردوس

وهم‏انگيز

بي‏گذرست خطة درياي گران را.

٭

آه قلم است

فرياد دل

که مي‏نشيند بر آئينة عرش

و حريري‏ست کلمه 

که مي‏کند زلال

شيشة آئينه را.

٭

خانه آفتابي ست.

٭

كلمات كه جاودانه شدند، باطن اشياء بر دل عاشق منتظر نقش مي‏بندد و سير سلوك از ظاهر به باطن، بخشي از رفتار عادي نويسندة عاشق مي‏شود.

آن‏جا كه عاشق منتظر به باطن برسد، ظاهر و پوسته‏اي ساده مي‏بيند و ميل رسيدن به باطن ديگري پيدا مي‏كند؛

و در فرايند سير و سلوكي دوباره، پوسته و ظاهري مي‏بيند تا باطن ديگري را طلب كند تا عاقبت در باطني كه خود پوستة ديگري باشد، فنا شده، ميل به بقا پيدا كند؛

و اين‏همه براي خلاصي از كوير زندگي و رهايي از تشنگي آنست كه تمامي لايه‏هاي تو در توي آن، پوسته و ظاهرند؛

عاشق منتظر مي‏داند تنها يار مي‏تواند درمان تشنگي و هجران باشد و خلاصي از سرگشتگي و فراق؛‌ يعني باطن را بايد در يار جستجو كرد.

"شنيده‌ام سخني خوش که پير کنعان گفت

فراق يار نه آن مي‌کند که بتوان گفت

حديث هول قيامت که گفت واعظ شهر

کنايتي‏ست که از روزگار هجران گفت

نشان يار سفرکرده از که پرسم باز

که هر چه گفت بريد صبا پريشان گفت"- حافظ

٭

واژه‏ها اما همه بهانه‏هايي‏اند براي ديدن يار و اگر باطن بر عاشق معلوم شود، استفاده از واژه‏ها را چه حاصل كه ملاقاتِ معشوق، مقصود را حاصل كرده است. آن‏جا كه عاشق، وصل به معشوق شود، واژه‏ها به‏يكباره بر ذهن سرازير خواهند شد و يكي پس از ديگري، كام را شيرين و روان را جلا خواهند داد. مهم وصل است كه بهانه مي‏خواهد وگرنه هيچ بهانه‏اي مقصود نيست و آن‏چه منظور است، اتصال به يار است.

آن‏جا كه باطن در يار بر عاشق معلوم شود،‌ ميل به يكي‏شدن و ذوب‏شدن در معشوق پيدا شده و تا وقتي‏كه عاشق به نيستي كامل نرسد و وجود خود را در يار ذوب نكند؛‌ آرام نخواهد گرفت و آن‏قدر به رفتن و جوشش و سلوك ادامه خواهد داد تا ديگر نفْس و مني نباشد تا بخواهد او را نابود كند. وقتي‏كه "من" نباشد،‌ همه‏جا يار باشد و در آن‏جا، ظاهر و باطن يكي ‏شده، وحدت در عالم مستولي مي‏شود.