موضوع: شنبه یازدهم خرداد 1387

«قطعة هشتم»: ‌2- استفاده ابزاري از همه چيز و همه كس:‌ همين‏جوري! - الف:  استفاده ابزاري از تاريخ

قابل توجه تمامي كاربران و علاقمندان محترم اين سايت:

از امروز به‏حول و قوة الهي تصميم دارم، به مرور، صفحات كتاب "كشورداري همين‏جوري"‌ را براي مطالعه و استفاده دوستداران به‏طور مرتب منعكس كرده تا انشاءالله،‌ در آينده كسي پيدا شود و كل اين مجموعة‌ ارزشمند را به زيور طبع آراسته گرداند. هرگونه اظهارنظر و راهنمايي از طرف خوانندگان عزيز مزيد امتنان و سپاسگزاري خواهد بود.

*************

2- استفاده ابزاري از همه چيز و همه كس:‌ همين‏جوري!

در نظام‏هاي سياسي همين‏جوري، استفادة‌ابزاري از همه چيز مجاز شناخته شده و رهبران مي‏توانند حتي از دين براي رسيدن به مقاصد سياسي،‌ استفاده ابزاري كنند، چه برسد به آمال بزرگ انقلابي مردم. چند مثال بزنم،‌ البته به‏طور مشروح. ابتدا از انقلاب مشروطيت شروع كنم كه به تعبيري مي‏توان آن‏را يكي از مهم‏ترين انقلاب‏هاي روشنفكرانة ايراني‏ها در دوران جديد دانست.

استفاده ابزاري از تاريخ

چندسال قبل از عزل صدراعظم عین‏الدوله و امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‏شاه و ولیعهدش محمدعلی میرزا در قصر صاحب‏قرانیه (1324ق)، هنگامی‏که شاه در سفر دوره‏ای خود به فرنگ، مهمان پادشاه انگلستان و جمعی از رجال مشهور آن کشور بود، یکی از رجال قدیمی و سرشناس انگلیس به‏نام "چمبرلن" جلو آمد. "وقتی‏که شاه دست به‏سوی او دراز کرد، وی دست خود را عقب کشید و به شاه گفت: می‏خواهم نصیحتی به‏شما بکنم و آن این‏است که شما با خود عهد کنید که پس از آن‏که به کشورتان برگشتید، دیگر دروغ نگوئید!"

"حسینقلی‏خان نواب" که مترجم شاه بود، از ترس، گفتة چمبرلن را ترجمه نکرد و پس از مراجعت به ایران، بازگو کرد. یک‏سال پس از پیروزی مشروطه‏خواهان که کشور را بحران فرا گرفته بود، ولیعهدِ مظفرالدین‏شاه که اکنون تاج سلطنت برسر گذاشته و از مخالفین سرسخت مشروطیت بود، برای ساکت‏کردن اوضاع آشفتة کشور و فریب مجلس و مردم، با حضور در مجلس "سوگند" یاد کرد که اساس مشروطیت را "در کمال مواظبت و حمایت رعایت" کند و متن سوگندنامة خود را پشت قرآن نوشت و اضافه کرد:

"هرگاه نقض عهد و مخالفت از ما بروز کند، در نزد صاحب قرآن مجید مسئول خواهیم بود."

اما دیری نپائید که شاه دستور بازداشت آزادیخواهان را داد، تلگراف‏خانه را تصرف کرد و با کمک سربازان "لیاخوف روسی"، مجلس را محاصره و آن‏را به توپ بست که بنای بهارستان و مسجد سپهسالار ویران شد. حدیث مکرری است از اکثر حکومت‏های همين‏جوري ایرانی! يعني هم دروغ مي‏گويند و هم استفادة‌ ابزاري از دين براي رسيدن به مقاصد سياسي خود مي‏كنند.

بعدها هم این انقلاب به اصطلاح مشروطه ابزاري شد براي ساير حكومت‏ها در جهت به كرسي‏نشاندن افكار همين‏جوري خود! اين عده از زاویة دیدگاه سیاسی جزم‏گرايانة خويش كه از ويژگي‏هاي رژيم‏هاي همين‏جوري است، به تحلیل مشروطيت نشسته و آن‏را بهانه‏ای مي‏كنند تا به‏این وسیله، نظرات سیاسی متفاوت‏شان را برای چندمین بار در جامعه طرح کرده یا فضایی جدید به‏وجود آورند تا کسانی را که میخواهند، بر عرصة سیاست بنشانند. بازماندگان قجر كه پدرانشان يكي از ناب‏ترين رژيم‏هاي همين‏جوري را براي ملت ايران به ارمغان آوردند، افتخار توشیح سند اولیة آن‏را ازخود می‏دانند که یازده سال پس از ترور ناصرالدین‏شاه به‏دست میرزا رضای کرمانی، مظفرالدین‏شاه آن‏را در بستر بیماری امضاء کرد؛ اما سلطنت‏طلب‏هاي رژيم همين‏جوري پهلوي،‌ با افتخار یاد و خاطرة مشروطيت ‏را از آن خود دانسته و هرساله گرامی می‏دارندش و تا به امروز..... که اصلاح‏طلب‏ها از یک‏سو و اصول‏گراهای جمهوری اسلامی از سوی دیگر، دستآوردهای نهضت را به کنکاش مي‏نشينند!

این‏که کسانی پیدا شوند تا ابعاد نهضت مشروطه را در فرآیندی تحقیقاتی، بررسی کرده و نقش کمیتة نه نفره را که شامل "سیدجمال‏الدین واعظ اصفهانی"، "ملک‏المتکلمین"، "دولت‏آبادی"، "آیت‏الله سیدعبدالله بهبهانی"، "آیت‏الله سیدمحمد طباطبائی" و "آیت‏الله شیخ فضل‏الله نوری" می‏شد و دو سال قبل از امضای فرمان مشروطیت، پایه گذار نهضت بودند، غور نمایند و دستاوردهای آن‏را به چالش کشانند، نقد کرده و نتیجه‏گیری کنند، امری است پسندیده وحتی وظیفة اندیشمندان، مراکز علمی و پژوهشگران؛ اما این‏همه چه ارتباطی به گروه‏های سیاسی قدرت‏طلبي دارد که به‏یکباره همه یک‏صدا و در یک زمان در داخل و خارج، از مشروطه بگویند؟

گروه‏هاي سياسي هم در رژيم‏هاي همين‏جوري،‌ همين‏جوري وقايع تاريخي را مي‏نگرند؛ يعني معلوم نیست که چرا اين گروه‏ها یک‏صدا همایشی برای تعمیق نظام مردم‏سالاری و بررسی ابعاد آن و رهايي از نظام همين‏جوري برگزار نمی‏کنند و بر انحرافاتی که دامان حقوق‏بشر و امنیت اجتماعی ایرانی‏ها را از ديرباز فراگرفته است، دل نمی‏سوزانند و روشنفکران ایرانی داخل و خارج به‏صراحت نمی‏گویند که منظورشان از نظام مردم‏سالارانه چیست، چه می‏خواهند و کجا می‏خواهند بروند؟

آیا می‏خواهند از نقش رهبریت نهضت مشروطیت برای تبیین نظامی مردم‏سالارانه و باقوام بهره جویند که همه می‏دانند، خیالی عبث است،‌ چراكه آن‏هم دستاوردي به‏جز رژيم سياسي همين‏جوري به‏همراه نداشت؟ دولت مشروطه به تحریک روسیه و انگلستان، رهبران مشروطه را به دلیل اختلافات عمیقی که با هم پیدا کرده بودند، یکی پس از دیگری ترور و اعدام کرد. آیت‏الله بهبهانی ترور شد (1328ق)، میرزاجهانگیرخان شیرازی و ملک‏المتکلمین در باغ شاه اعدام شدند، سیدجمال واعظ اصفهانی را در زندان بروجرد خفه کردند، ستارخان را مجروح کردند و می‏دانیم که چه بر سر شیخ فضل‏الله نوری آمد!

آیا می‏خواهند نقش مثبت روحانیت را در نهضت آشکار سازند که آن‏هم، خالی از ایهام نیست و شاید بهتر باشد در اینجا سکوت پیشه کرد که بیشترین اختلاف‏ها در همین جناح بود.

آیا می‏خواهند توان روشنفکران را به رخ تاریخ بکشانند که در آن هم به‏جز استثنائاتی، حرفی برای گفتن نیست تا به یاری روشنفکران امروز بیاید. یا شاید می‏خواهند به نقش مردم در نهضت اشاره کنند، اما کسی نیست بپرسد مردمی که اکثراً بی‏سواد و عمری را با شاهان دلخوش کرده بودند، چگونه می‏توانستند یک‏شبه به مبارزة استبداد بنشینند و جامعه‏ای مردم‏سالار بنا کنند که تحصن اصناف و گروه‏های مختلف‏اش  در سفارت انگلیس نتیجه‏اش باشد؟

آیا می‏خواهند نقش رسانه‏های مستقل را هویدا سازند و شاهدی از "ميرزا جهانگيرخان شيرازی" بیاورند که نخستین روزنامه مستقل خود را در "صوراسرافيل" دمید تا پیام‏آور جهشی بزرگ به‏سوی شاهراه ترقی باشد، پیامی که ابطالش از همان ابتدا آشکار بود و خود همراه با نشریات "مساوات"، "روح‏القدس"، "مجلس"، "ندای وطن"، "کشکول" و "زبان ملت" که با شاه به مبارزه برخواستند و او را مجبور به ادای قسم در مجلس کردند؛ اما همگی قربانی توهماتشان شدند؟!

آیا منظور رساندن پیام "حاکمیت قانون" است که برخی از رهبران مشروطه استنباط می‏کردند یا تفکیک قوا که برخی دیگر آن‏را پیام اصلی می‏پنداشتند، اما اجل بر میرزای نائینی مهلت نداد تا ببیند که چگونه هردو را پاسبانی با تک‏تومانی می‏تواند آن‏طور که می‏خواهد تفسیر و تعدیل کند، هرچند که در همان دوران آیت‏الله شیخ فضل‏الله نوری، محمد حسين‏ابن تبريزى و بعض علمای شیعه با نظریة تفکیک قوا مخالفت می‏کردند و البته چوبش را هم خوردند!

یا هنوز برخی فکر می‏کنند که باید چون "حاجی محمدتقی بنکدار" در حیاط سفارت انگلیس و امروز آمریکا- به‏راستی چه فرقی می‏کند- بساط سفرة آزادی را چید و با ایده و تفکر او به جنگ استبداد رفت؟ اما در این‏همه هیاهو و تلاش، بر بسیاری از اهل تفکر معلوم نشد دلیل چنین بزرگنمائی یا احیاناً تحریف واقعیت‏ها از نهضتی که نگذاشتند پایه‏های مردم‏سالاری‏اش را در کشور نهادینه کند (و در عوض، پايه‏هاي نظام سياسي همين‏جوري ديگري را آبياري كرد) چه بود؟ هرچند فرصتی برای مبارزه با استبداد فراهم کرد، توسط کسانی‏که امروزه کمترین توجه به رهبران آنان می‏شود. اگر "سنگ تنهای" سردار ملی که رو به حرم آرامیده است در "باغ طوطی"، می‏توانست شهادت دهد؛ صاحب "تنبیة‏الامة و تنزیلة‏الملة" بر مظلومیت آن‏چه بر مشروطه و مشروطه‏خواهان رفت، اشکی از افسوس می‏ریخت وقتي‏که مي‏ديد مرکب فتوای اعدام "آیت‏الله"، از قلم هم‏کیشانش بر روی کاغذ خشك نشده فرزندش درپای چوبة‏دار، پایکوبی مي‏کند و امروز هم فرزندانش بنا بر مصلحت سياسي، آن‏را به تحلیل بنشینند و عاشقان واقعی "آزاداندیشی" را در حسرت بازشدن غنچة پژمردة آزادی در خماری بگذارد.

مشروطه نهضتی بود تحت تأثیر شرایط زمان، مبارزات پیگیر آزادیخواهان ملی و مذهبی و کوشش عده‏ای از فرنگ‏رفتگان که از زمان امیرکبیر آغاز شده بود و بخشی از تاریخ کهن ایران‏زمین را شکل داد که بساط استبداد سلطنتی را موقتاً برچید، اما چون قرار نبود که سلطنت برچیده شود، پس همانی بود که مشاهده شد و چیزی بیش از آن نداشت؛‌ يعني شروع يك نظام سياسي همين‏جوري ديگر.

حتی اعادة مشروطه پس از پایان استبداد صغیر و شروع کار مجلس دوم که با مبارزات بعضی مردم تبریز به رهبری "ستارخان" و "باقرخان"، پاره‏ای از گروه‏های رشت به رهبری "محمدولی‏خان تنکابنی"، اصفهان به‏رهبری "حاج آقا نورالله" و "مدرس" و... شروع شد که به عزل محمدعلی‏شاه و سلطنت احمدشاه (1327ق) انجامید، نتوانست مردم را در مسیر نظامی مردم‏سالارانه قرار دهد، هرچند در قانون اساسی و متمم آن که یکسال بعد نوشته شد؛ مشروطه، خواسته‏هائی را برای جامعة ایرانی آرزو می‏کرد، اما خواسته‏هایی که برگرفته از قوانين کشورهای اروپائی چون فرانسه و بلژیک بود که سال‏ها برای تحقق نظامی قانون‏مند و متکی بر آراء مردم، مبارزه کرده و نهادها و بنیان‏هایش ‏را در جامعه فراهم کرده بودند و پرواضح بود که فهم مردم و رهبران سیاسی ایران آن دوره، ضرب‏آهنگ یکسانی با کشورهای اروپائی نداشت و حداکثر، متفکران نهضت سعی می‏کردند ایده‏های غربی را ایرانیزه و اسلامیزه کنند.

اما به‏واسطة فهم ناصحیح از مشروطیت به‏گونه‏ای که برخی از رهبران روحانی مشروطه که آن‏را به‏درستی نمی‏شناختند و به زعم خودشان، جدانگه‏داشتن مردم از قدرت را توصیه می‏کردند و همچنین "دروغ" بعض رهبران و رجال سیاسی به مردم، نتیجه همان شد که دیدیم.

امروز هم معلوم نیست کدام بخش از چنین نهضتی می‏تواند فریادرس مردم ایران‏زمین باشد و کمکی به تعالی حرکت مردم‏سالارانه کند که جامعه در مسیر صحیح گام بردارد و دوباره به انحراف کشيده نشود؟ به‏راستی این‏همه سخن گفتن از مشروطیت، به‏جز استفادة‌ ابزاري از آن براي نظام سياسي همين‏جوري، فايدة ديگري دربر دارد؟

آیا قرار است که گروهی جهت فکری جامعه را منحرف کنند یا اذهان جامعه را مشغول نگه‏دارند تا بتوانند بيشترين بهره‏برداري را از نظام سياسي همين‏جوري به‏عمل آورند؟

آیا قصد است که به‏این ترتیب شرایط کنونی جامعه را تحت‏الشعاع قرار دهند تا مردم به‏دنبال خواسته‏هائی فرستاده شوند که حتی در زمان خود، بر مردم و رهبران سیاسی معلوم نبود؟

گرچه مدعی هستیم آن روزها كسي به مردم راست نمي‏گفت، اما امروز و فردا هم قرار نيست كسي به مردم "راست" بگويد تا مردم به‏آن‏چه حکومت می‏گوید، اعتماد داشته باشند.